Redirecting Fundacja Promocji Zdrowia Seksualnego - O patronie fundacji

O patronie fundacji

Dr Stanisław Teofil Kurkiewicz
zapomniany pionier polskiej medycyny seksualnej


motto : „A prawda – ta koniecznie na wierzch wydobytą być musząca – leży dalej na dnie worka, w którym pełno śkła, kaleczącego sięgającą rękę” dr Stanisław Kurkiewicz

 

Miejsca, w których pracował i mieszkał dr Stanisław Kurkiewicz 

 

Współczesny lekarz zajmujący się problemami lub zaburzeniami seksualnymi bardzo często nie zdaje sobie sprawy, iż jeszcze na początku XX wieku zajmowanie się tym właśnie aspektem zdrowia swoich pacjentów, narażało ówczesnych lekarzy na szereg nieprzyjemności.

 

To, że medycyna seksualna zajęła należne jej miejsce w obrębie współczesnej medycyny klinicznej i teoretycznej i mogła wyodrębnić się z niej jako samodzielna nauka zawdzięczamy odwadze, uporowi i badawczej pasji niewielkiej grupy lekarzy różnych specjalności.

 

Różne były ich osobiste perypetie, atakowani przez kolegów, znieważani lub wyszydzani przez kołtuńskie kręgi, nierzadko narażali się na represje ze strony ówczesnej władzy (np.: Magnus Hirschfeld, skazany na areszt i grzywnę za zajmowanie się problematyką homoseksualizmu w społeczeństwie). Skuteczną i bardzo bolesną bronią dla każdego atakowanego była plotka, potwarz, ironizowanie i demagogiczne ośmieszanie.

 

Wśród pionierów medycyny seksualnej wymienia się szereg znanych i uznanych nazwisk Krat-Ebing, Hirschfeld, Bloch, Freud, Havelock, Forel. Dotychczas nie wymieniano nazwisk żadnych Polaków, co mogłoby sugerować, iż na tym polu nie mieliśmy żadnych dokonań.

 

W roku 1922 znany publicysta, felietonista i działacz społeczny Tadeusz Boy-Żeleński w swoim felietonie „Na marginesie Freudyzmu”, napisał o nim: „Pragnąłem zwrócić uwagę na pewnego osobliwego człowieka, którym, o ile wiem, nikt nie zajmował się w czasie jego działalności, a który umarł przed rokiem... Był to doktor medycyny Stanisław Kurkiewicz, „płciownik”, jak sam się mienił, który całe swoje życie poświęcił zgłębianiu i opisywaniu tajemnic płci... Dziś jednak byłby może czas, aby ktoś z psychiatrów zajął się naukowym oszacowaniem tych pism, które mogą być podwójnie interesujące: raz jako suma doświadczeń i obserwacji człowieka, który poświęcił temu studium całe swoje życie, po wtóre, z punktu widzenia samego autora jako zjawiska.

 

Odpowiedzią na tamten apel, zamiast zainteresowania były ataki kołtuństwa do których przyłączali się ludzie nauki, czasem wybitni w swoich dyscyplinach, którym zabrakło jednak należytego zrozumienia dla poczynań  dr Stanisława Kurkiewicza. Stwierdzenia typu „Kurkiewicz, przez całe życie był pośmiewiskiem nie tylko dla Krakowa, ale dla całego świata lekarskiego w Polsce”, nie dawały spokoju zmarłemu nawet po jego śmierci.

 

nagrobki, w których spoczywają dr Stanisław Kurkiewicz oraz jego rodzice Andrzej i Franciszka Kurkiewiczowie 

 

Po 90 latach zapomnienia naszedł już czas, aby zajął należne mu miejsce pośród pocztu zasłużonych dla rozwoju i rozkwitu medycyny seksualnej.
Stanisław Teofil Kurkiewicz urodził się 05 lutego 1867 roku w Krakowie, był synem Andrzeja i Franciszki z domu Tyrkalska.
Gimnazjum Świętego Jacka w Krakowie ukończył w roku 1886 i w tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Dyplom doktora nauk medycznych uzyskał 30 marca 1896 roku.
Pracował początkowo w Szpitalu Świętego Łazarza w Krakowie na oddziale chorób wewnętrznych. Jego nowatorskie poczynania wprowadzające do historii choroby pacjenta, (czyli statusów, jak je ówcześnie określano) elementy wywiadu seksuologicznego nie znalazły zrozumienia. Zbieranie informacji dotyczących biografii seksualnej pacjentek doprowadziło do pierwszego konfliktu z władzami szpitala i przeniesiony został z oddziału dla kobiet na oddział męski. Z tego okresu wywodzi się jego znajomość z Tadeuszem Boy-Żeleńskim, z którym razem praktykowali na jednym oddziale. Jak wspomina Żeleński we wspomnianym już felietonie: „Ten specjalny typ badań stosowany przez Kurkiewicza, te jego „psychoanalityczne” spowiedzi budziły taką nienawiść u władających w szpitalu zakonnic (zwłaszcza u sędziwej siostry Domicelli), iż używszy całych swoich wpływów wyświęciły go z oddziału kobiet, tak iż później wstęp miał tylko na oddział mężczyzn.”
Ponieważ nie zaprzestał praktyki rozszerzania badania podmiotowego o informacje dotyczące zachowań seksualnych pacjentów doprowadziło to do kolejnego konfliktu, zakończonego opuszczeniem szpitala przez dr. Kurkiewicza.

 

W kręgach naukowo-lekarskich od tej pory zaczął uchodzić za „niepoważnego”, gdyż zajmował się dziedziną, która nadal stanowiła tabu. W atmosferze braku uznania i drwin z uporem i odwagą kontynuował swoją działalność.

 

Od 1902 roku praktykował wyłącznie prywatnie. Przyjmował w Krakowie, przy ulicy Batorego 20 jako lekarz chorób wewnętrznych oraz seksuolog. Reklamował swój gabinet następująco: „Poradnia płciownicza – Ordinatorium sexuologicum – wykonuje lekarskie czynności i załatwia sprawy najróżniejsze, dotyczące codziennego ludzkiego życia płciowego, wyjąwszy choroby weneryczne i choroby kobiece”.

 

Był autorem popularyzatorskich artykułów dotyczących głównie zagadnień seksuologicznych. Publikuje w czasopismach medycznych:
„Przewodnik zdrowia” (1900 - 1901), „Lekarz” (1909), „Głos lekarzy” (1912 ) oraz dziennikach i tygodnikach: „Monitor” ( 1897, 1912-1914), „Świt” (1907), „Goniec poniedziałkowy ” (1911),„Tygodnik Mieszczański ” (1911).

 

W 1905 roku własnym nakładem wydaje zeszyt: „Z docieków ( studyów) nad życiem płciowem. Tom I. Nieświadome błądzenia i cierpienia”, w którym omawia znaczenie życia seksualnego dla prawidłowego i harmonijnego rozwoju człowieka. Podnosił w nim znaczenie oświaty seksualnej dla kształtowania postaw wobec seksualności, proponował prowadzenie systematycznego uświadamiania seksualnego dostosowanego do wieku, prowadzonego przez przeszkolonych lekarzy. W przystępnej formie omówił istotę popędu seksualnego, jego przejawy i różnice u kobiet i mężczyzn oraz następstwa nieprawidłowego rozwoju seksualnego.
W piśmiennictwie medycznym krajowym i zagranicznym dotyczącym historii rozwoju wiedzy o seksualności człowieka odnaleźć można informację, iż pojęcie seksuologia (sexualwissenschaft) wprowadził do nauki niemiecki dermatolog i internista dr  Iwan Bloch w 1907 r. Tymczasem określeniem sexuologia - jako dziedziny naukowej zajmującej fizjologią i patologią życia seksualnego człowieka posługiwał się dr Kurkiewicz od 1902 roku. W swojej książce „Z docieków ( studyuów) nad życiem plciowem” napisał między innymi „Od niespełna 10 – lat wprowadzili Niemcy – głównie autor Dr Magnus Hirschfeld – nazwę ”Die Sexualwissenschaft”. Zaś od 1908-go r. wprowadził Dr Hermann Rohleder równoznaczny wyraz ”Die Sexologie” (Sexologia). Zaś ja utworzyłem jeszcze przed 1903-cim rokiem, a więc o 5 lat wcześniej, wyraz Sexuologia, i w swoich listach do Rohledera zaraz mu o tem doniosłem”. Ponownie powrócił do tej kwestii w artykule "Sexologia – a sexuologia". „Głos lekarzy" numer 34, 1912 Lwów.

 

Terminu sexuologia (płciownictwo) używa Kurkiewicz zarówno w swoich książkach jak i publicystyce dla określenia prowadzonej przez siebie praktyki medycznej. Czy zatem nie należy zweryfikować podręczników historii medycyny i uznać go za równorzędnego wśród ówczesnego europejskiego grona pionierów medycyny seksualnej?

 

Czy nie należy uznać jego nowatorstwa i przyznać mu również prawo do pierwszeństwa we wprowadzeniu do nauki terminu seksuologia?
W 1907 roku wydaje liczącą prawie 700 stron książkę: „Z docieków ( studyów) nad życiem płciowem, Tom II, Szczegółowe odróżnienie czynności płciowych”, którą należy uznać za pierwszy wydany w języku polskim poradnik seksuologiczny przeznaczony dla szerokiego kręgu odbiorców. Praca ta nie ma obudowy warsztatowej należnej publikacjom naukowym, lecz w sposób popularyzatorski przedstawia mechanizmy rządzące życiem płciowym człowieka, jego przejawach, prawidłowościach i patologii.
Poglądy Kurkiewicza aczkolwiek w większości postępowe w zakresie podejścia do problemu masturbacji, nosiły naleciałości minionego wieku. W swoich publikacjach: „W sprawie samiennej" (= w sprawie samieństwa) u naszej młodzi". „Przewodnik zdrowia" nr12, 1900 r Berlin,  „Walka z samieństwem". "Przewodnik zdrowia" numer 2, 1901, „Płciowe uświadomianie  młodzieży". „Goniec Poniedziałkowy" nr 28, 1911  oraz wydanej 1913 roku broszurze „Samieństwo ( „Onania” ). Określenie – istota – znaczenie – skutki – i.t.p. wiadomości dla osób dojrzałych ” uświadamiał oraz przestrzegał Czytelników przed rzekomymi następstwami masturbacji. Pisał między innymi, iż zbyt wczesne rozpoczęcie aktywności seksualnej grozi osłabieniem organizmu, gdyż energię seksualną należy w wieku dziecięcym gromadzić, a nie zużywać. Wycieńczenie organizmu zdaniem autora prowadzić mogło do różnych chorób, gruźlicy oraz zaburzeń seksualnych.

 

Kurkiewicz próbował wprowadzić do medycyny pojęcia typowo polskie. Opracował nomenklaturę seksuologiczną opartą na „rdzennie ” polskich nazwach wymyślonymi przez siebie i tą własną nomenklaturą posługiwał się w swoich książkach. Określeniom tym nadał polską nazwę „płciowiny”, albo „kurkiewy” (sexuactiones Kurkiewicz) jako swoisty hołd dla swojej pracy w tej dziedzinie.” Otóż próżny – jak każdy człowiek, podpisuję się na swoim wynalazku „początkowemi” głoskami czyli „literami”.
Niestety ta walka o czystość języka polskiego również nie przysparzała mu popularności. Jak wspomniał o nim Żeleński: „Był zarazem niemniej zaciekłym purystą językowym, kowalem nowego słownictwa. Nie tylko rugował wszystkie obce nazwy, których w medycynie jest tyle, i zastępował je polskimi, ale co ważniejsze, rozciągając swoją obserwację na dziewicze, nie opisane wprzód w polskim języku terminy życia płciowego, zmuszony był co chwilę stwarzać nową terminologię. Terminologia ta bywa czasem szczęśliwa, czasem nazbyt robiona i dziwaczna”.

 

Zaproponowana przez Kurkiewicza terminologia, rzeczywiście stwarza śmieszne wrażenie i na szczęście się nie przyjęła. Traktować ją można jako osobliwość. Proponował zamiast terminu onanizm lub masturbacja wprowadzić nazwę samieństwo, pieszczoty wykonywane palcem nazywał „palcowinami”, pieszczoty łechtaczki określał mianem „sromienia”, zaś pochwy „pochwienie”. Stymulację ręką narządów płciowych partnera nazywał „chudzinami”, przy czym wyróżniał u mężczyzn „merdankę (penisatio)”, zaś u kobiet „gmerankę (heterovulvatio)”. Erekcję określał mianem „wzwodność” lub „siła wzwodliwa”, orgazm „szczytowanie udatne”,  oziębłość płciową  „małorozkosz ”, „niedowład szczytowalny” lub „martwica płciowa”. Stosunek płciowy określał terminem „płcenie”, stosunek przerywany „płcenie cofane”. itp.

 

Wydany w 1913 roku „Słownik płciowy. Zbiór wyrażeń o płciowych: właściwościach, przypadłościach, i.t.p. Do użytku przy zeznawaniu przed lekarzem płciownikiem”, spełniał rolę obecnie wydawanych leksykonów erotycznych, pozwalał na zaznajomienie się z terminologią seksuologiczną wprowadzoną przez Kurkiewicza. Zawarty w Słowniku skorowidz nazw i określeń odnosił się do opisów zamieszczonych w książce „Szczegółowe odróżnienie czynności płciowych”. Przy każdym terminie seksuologicznym zawartym w „Słowniku” podane były numery stron, dzięki czemu szybko można było odnaleźć opis określonego zachowania seksualnego opisanego w książce „Szczegółowe odróżnienie czynności płciowych”.

 

Nowatorskie poglądy Kurkiewicza wyprzedzały, o co najmniej 50 lat jego czasy. Dostrzegał potrzebę dalszego rozwoju seksuologii medycznej jako nauki, w tym celu postulował, aby gromadzone były w sposób naukowy wszelkie informacje dotyczące życia seksualnego społeczeństwa. Pragnął, aby prowadzone były badania i statystyki dotyczące częstotliwości występowania określonych zaburzeń sfery seksualnej u ludzi. „Zadaniem wszelkich statystyk lekarskich jest, aby tam, gdzie nie może przekonać myśl (rozumowanie), przekonała liczba. Zestawiane częstościowo względnie odsetkowo różne czynności płciowe, sposoby, upodobania, itp.., da inne pojecie, czego właściwie się spodziewać należy od przeciętnej, prawidłowej osoby, czy z pośród mężczyzn czy z pośród kobiet.”

 

Już w 1905 roku dostrzegał potrzebę założenia instytucji, która spełniałaby rolę placówki zajmującej się oświatą seksualną, poradnictwem i leczeniem problemów seksualnych i małżeńskich, badaniem seksualności człowieka oraz gromadzeniem wszelkich informacji na ten temat. „Archiwum płciowe…. pisemnie spisane zeznania odnośnych osób o swojem życiu płciowem – o płciowych dolegliwościach, upodobaniach, sposobach, zwyczajach, własnoręcznie, lub w ogóle osobiście prowadzone „dzienniki” życia płciowego czynnego (różne sposoby i uciechy), względnie biernego: (sny treści płciowej, zmazy czyli pollucye, miesiączki); ryciny i zdjęcia (fotografie) różnych widowisk (scen) płciowych, przedmioty, względnie narzędzia używane do sposobów płciowych, zwłaszcza do popełniania samogwałtu; wydawnictwa, jako piśmiennictwo i czytanki (lektura) z płcioucznego (seksologicznego) względnie płciowniczego (seksuologicznego) zakresu ; nazwiska – podobizny – życiorysy osób, w ruchu płciowniczo – badalnym żywy udział biorących”.
Postulat ten udało się zrealizować w 1918 roku w Berlinie Magnusowi Hirschfeldowi, który założył Instytut Seksuologiczny, oraz w 1947 r. Alfredowi Kinseyowi w Stanach Zjednoczonych, którego Instytut Badań Seksuologiczny (obecnie im. Kinseya) jest dziś wiodącą na świecie placówką prowadząca badania nad seksualnością człowieka.
Społeczeństwo nie było jeszcze przygotowane do takiego podejścia do problematyki seksualnej, jego poglądy wyprzedzały czasy, w których żył. Cytowany już Żeleński w kolejnym swoim felietonie „Kurkiewy...aż do skutku”, przyznał, iż poglądy Kurkiewicza przerosły również jego: „Już byłem gotów ratyfikować wyrok kwalifikujący prawodawcę „kurkierwów” jako psychopatę i erotomana, kiedy podeszła do mego stolika koleżanka redakcyjna p. W. W., osoba bardzo kobieca, a zarazem bardzo inteligentna. Zainteresowana moim pierwszym felietonem, poprosiła mnie o książkę Kurkiewicza, przestudiowała od deski do deski i rzekła mi bardzo poważnie: „To jest najrozsądniejsza i najprawdziwsza rzecz, jaką czytałam. Każdy mężczyzna powinien to przeczytać.”
Pierwsza w Europie „Poradnia dla spraw seksualnych” powstała przy Instytucie Seksuologicznym w Berlinie od 1918 roku, kierował nią dr M. Hodann, tymczasem potrzebę wprowadzenia takiej poradni postulował Kurkiewicz już od 1902 roku. Sam prowadził porady dla młodzieży, rodziców i młodych małżeństw w swoim gabinecie, gdyż potrzebę oświaty seksualnej uważał za niezwykle istotną.
„Oświata płciowa jest koniecznością w życiu duchowem każdego społeczeństwa, gdyż ona warunkuje ruch społeczny, działalność społeczną, w tak ważnej gałęzi hygieny, którą jest zdrowe życie płciowe”.

 

„Oświata płciowa to największa i najpilniejsza potrzeba życia codziennego u każdego mężczyzny i u każdej kobiety, jakiegokolwiek stanu społecznego oni (one) są i jakikolwiek stopień światłoty ( inteligencyi) posiadają”.
Dr Kurkiewicz był żonaty z Urszulą Jewułłą, z którą miał trzech synów: Mieczysława, Czesława, i Stanisława.
W ostatnich latach swojego życia z powodu choroby zaprzestał praktyki lekarskiej. Zmarł w 1921 roku w Krakowie. Nie doczekał chwili, aby wziąć udział w pierwszym międzynarodowym kongresie seksuologicznym zorganizowanym w Berlinie właśnie w 1921 roku przez Magnusa Hirschfela, Havelock Ellisa i Augusta Forela.

 

W Europie pierwsze czasopismo naukowe ”Journal of Sexology” ukazało się w 1908 roku, pierwsze Towarzystwo Seksuologiczne zostało założone w 1913 roku, natomiast pierwszy Instytut Seksuologii został ufundowany w roku 1918.
Pierwszy Międzynarodowy Kongres Seksuologiczny odbył się w 1921 roku. Wszystkie te wydarzenia miały miejsce w czasach, gdy na terenie dawnej Galicji dr Kurkiewicz prowadził swoją pracę mimo osamotnienia i niezrozumienia.

Piśmiennictwo:

„Z docieków ( studyów) nad życiem płciowem”.
Tom I. „Nieświadome błądzenia i cierpienia”, 1905 r, Kraków.
Tom II. „Szczegółowe odróżnienie czynności płciowych” 1906-1907 r.,

Tom III. „O ludowości ( demokratyzmie) w miłości”, 1905, Kraków
„Słownik płciowy. Zbiór wyrażeń o płciowych: właściwościach, przypadłościach, i.t.p.”, 1913, Kraków;
„Ludzkie życie płciowe  – jako gałąź wiedzy lekarskiej względem wiedzy ogólnej, jako gałąź lekarskie praktyki, – i jako ruch społeczny: oświatowy, zapobiegawczy, i.t.p”, 1916, Kraków;
„Samieństwo ( „Onania” ). Określenie – istota – znaczenie – skutki – i.t.p. wiadomości dla osób dojrzałych”, 1917 Kraków;

Publicystyka:

„Życie płciowe  kobiety". „Monitor" nr 35-37, 1897 Lwów.
„Rozmyślania pozjazdowe". „Przewodnik zdrowia" nr 9-12, 1900 Berlin.
„Na uspokojenie płciowe". „Przewodnik zdrowia" nr 12. 1900 Berlin.
„W sprawie samiennej" (= w sprawie samieństwa) u naszej młodzi". „Przewodnik zdrowia" nr 12, 1900 Berlin.
„Sprawa małżeństwa w świetle zeznań ustnych i pisemnych ..." „Przewodnik zdrowia" nr 1, 1901 Berlin.
„Walka z samieństwem". „Przewodnik zdrowia" nr 2, 1901.
„Zapusty a zdrowie". „Przewodnik zdrowia" nr 3, 1901 Berlin.
„Z wiedzy płciowej". „Świt" nr 1, 1907 Kraków.
„Nerwowość u ludu wiejskiego". „Lekarz" (Wiadomości lekarskie i  przyrodnicze, wydawnictwo własne), zeszyt 1-szy, 1909 Kraków.
„Choroby a ożenek". „Lekarz" nr 1, 1909 Kraków.
„Przedślubne stawiennictwo u lekarza". "Lekarz" nr 1, 1909 Kraków
„Z zakresu płciownictwa". „Lekarz" nr 1, 1909 Kraków.
„Płciowe uświadomianie  młodzieży". Goniec Poniedziałkowy" nr 28, 1911 Kraków.
„O potrzebie uświadomiana się w zakresie lekarskim".  „Tygodnik Mieszczański" nr 3, 1911 Kraków.
„Wybór do małżeństwa". „Małżeństwo" nr 10, 1912 Lwów.
„Kilka rad dla narzeczonych". „Małżeństwo" nr 15, 1912 Lwów.
„Nowy kierunek naukowo-społeczny". „Monitor" nr 32. 1912 Lwów.
„O uświadomianiu płciowym". „Monitor" nr 34, 1912 Lwów.
„Sexologia - a sexuologia". „Głos lekarzy" nr 16, 1912 Lwów.
„O sprośności w piśmie i sztuce". „Monitor" nr 36, 1912 Lwów.
„Uwodzenie chłopców (przez kobiety". „Monitor" nr 38, 1912 Lwów.
„Pogadanka z medycyny estetycznej". „Monitor" nr 52, 1912 Lwów.
„Veřejná mravopočestnost..."  (Obyczajność publiczna...). Zájmy lékařské" nr 1,1913 Praga.
„O fizycznem odrodzeniu ludzkości". „Monitor" nr 20, 1913 Lwów.

 

Prace, które napisał dr Stanisław Kurkiewicz