Redirecting Fundacja Promocji Zdrowia Seksualnego - 2 Profilaktyka chorób nowotworowych

2 Profilaktyka chorób nowotworowych

Profilaktyka chorób nowotworowych

Image RAK SZYJKI MACICY

Rak szyjki macicy jest drugim po raku sutka najczęściej występującym na świecie nowotworem u kobiet i stanowi pierwszą przyczynę zgonów. 


W ciągu roku dochodzi do około 500 tys. nowych zachorowań, a ponad połowa chorych kobiet umiera.
W Polsce każdego dnia umiera 5  chorych na raka szyjki macicy.
Epidemiologiczne czynniki ryzyka związane z zachorowaniem na raka szyjki macicy obejmują młody wiek w momencie inicjacji seksualnej, dużą liczbę partnerów seksualnych, wielorództwo, zakażenia przenoszone drogą płciową oraz palenie papierosów.
Rak szyjki macicy jest konsekwencją zakażenia onkogennymi typami wirusa HPV (brodawczaka ludzkiego). Na zakażenie tym wirusem narażona jest każda kobieta niezależnie od wieku.
Rak szyjki macicy jest nowotworem wyjątkowym, który spełnia warunki skutecznych, tanich, przesiewowych badań populacyjnych.
W jego przebiegu występują dobrze znane i szczegółowo opisane stany przedrakowe, które wyprzedzają rozwój raka inwazyjnego o wiele lat.
Stany przedrakowe można skutecznie leczyć dość prostymi metodami chirurgicznymi. Wyleczenie stanów przedrakowych w prawie wszystkich przypadkach zapobiega rozwojowi inwazyjnej postaci choroby.
Istnieje od wielu lat znany, dość prosty i tani test pozwalający na wykrycie tego nowotworu – jest nim badanie cytologiczne.
W Polsce w badaniach przesiewowych wykorzystuje się test Papanicoleou lub klasyfikacje wymazów w systemie Bethesda. Dzięki tym badaniom uzyskuje się zmniejszenie zachorowalności i umieralności u kobiet do 65. roku życia oraz redukcję częstości raka inwazyjnego.
Rakowi szyjki macicy można też zapobiegać. Ze względu na to, że jego występowaniu prawie zawsze towarzyszy infekcja wirusem HPV, opracowano szczepionki, które zapobiegają infekcji tym wirusem.
W Polsce obecnie dostępne są dwie szczepionki (Cervarix i Silgard), które chronią kobiety przed infekcją wirusem HPV. Najlepiej byłoby poddać szczepieniu młode dziewczynki (12 – 14 lat) i kobiety, które nie podjęły współżycia płciowego. Niestety szczepienie przeciw rakowi szyjki macicy nie zostało do tej pory wpisane do kalendarza szczepień obowiązkowych, jak to ma miejsce w wielu innym krajach Unii Europejskiej.  Miejmy nadzieję, że już niedługo się to zmieni.
Pamiętajmy – codziennie 5 Polek umiera z powodu raka szyjki macicy.
Najprostszym sposobem uniknięcia tej choroby jest połączenie szczepienia z regularnym wykonywaniem badania cytologicznego!

 

 

RAK SUTKA (rak piersi)

Czynniki ryzyka

Rak piersi jest najczęściej występującym nowotworem u kobiet.
Częstość jego występowania wzrasta wraz z wiekiem (szczególnie po 45. roku życia). Dotyczy najczęściej kobiet z Europy Północnej i Ameryki Północnej, rzadziej z Afryki i Azji.
Do czynników ryzyka występowania choroby należą:
1.    płeć – ok. 99% raków sutka występuje u kobiet;
2.    czynniki genetyczne do tej pory wykryto 2 geny (BRCA 1, BRCA2),     których mutacje są odpowiedzialne za raka sutka. U członków rodziny,     w której wykryto nosicielstwo tych genów wskazane jest     przeprowadzenie badań genetycznych oraz wczesne postępowanie     profilaktyczne;
3.    wiek powyżej 45. roku życia;
4.    wystąpienie zmian łagodnych sutka;
5.    wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki (przed 12. rokiem życia);
6.    późne urodzenie pierwszego dziecka (po 35. roku życia);
7.    antykoncepcja hormonalna i hormonalna terapia zastępcza.

Jak leczyć?

Rak sutka jest zwykle wykrywany przez kobietę jako zgrubienie w piersi (najczęściej niebolesne). Do innych objawów należą: zaciągnięcie brodawki sutkowej i patologiczna wydzielina z brodawki sutkowej.
Leczenie schorzenia ma charakter skojarzony, a wybór metod postępowania terapeutycznego powinien być przedmiotem współpracy specjalistów z wielu dziedzin medycyny (chirurga, onkologa, radiologa, patologa, psychologa i rehabilitanta). Podstawowe znaczenie w wyborze ma dokładne ustalenie stopnia zaawansowania klinicznego nowotworu.
W przypadku raków przedinwazyjnych i mało zaawansowanych inwazyjnych leczeniem z wyboru jest leczenie chirurgiczne, polegające na usunięciu guza, całego sutka i ewentualnie dołu pachowego. Wynik badania pooperacyjnego dostarcza informacji, które pozwalają na wdrożenie ewentualnego leczenia uzupełniającego. Może to być radioterapia, chemioterapia, ewentualnie hormonoterapia.
Należy podkreślić, że okaleczające dla kobiety leczenie operacyjne nie jest dla niej wyrokiem. Obecnie medycyna plastyczna potrafi odtworzyć pierś i spowodować, że kobieta może wrócić do normalnego życia w społeczeństwie.
W opinii wielu ekspertów głównymi źródłami sukcesów w leczeniu raka piersi jest łatwy dostęp do badań diagnostycznych i stosowanie nowoczesnych metod leczenia.

Jak zapobiegać?

Do podstawowych badań diagnostycznych gruczołu sutkowego należy badanie mammograficzne (wyprzedza ono wystąpienie objawów raka o 2-3 lata). U młodych pacjentek częściej stosowane jest badanie USG gruczołów sutkowych.
Czasami istnieją wskazania, aby oba badania połączyć. Gdy istnieją wątpliwości, powinno się wykonać biopsję aspiracyjną – cienkoigłową (BAC), która dostarcza materiału komórkowego ze zmian podejrzanych do oceny cytologicznej.
Ustalenie pewnego i ostatecznego rozpoznania wymaga przeprowadzenia badania histopatologicznego tkanki guza (pobranie wycinka).
Należy pamiętać, że wczesne wykrycie choroby pozwala na zmniejszenie ryzyka zgonu z jej powodu. Obok obniżenia umieralności, profilaktyczne badania przesiewowe pozwalają ograniczyć niekorzystne następstwa zdrowotne, społeczne i ekonomiczne związane z tą chorobą.
Im wcześniej wykryty nowotwór, tym leczenie jest skuteczniejsze, mniej okaleczające, krótsze i tańsze. Wymaga krótszej rehabilitacji i najczęściej kończy się powrotem pacjentek do czynnego życia rodzinnego i zawodowego.

 

 

RAK STERCZA

Gruczoł krokowy (prostata, stercz) jest częścią męskiego układu rozrodczego. Zlokalizowany jest tuż pod pęcherzem moczowym, do przodu od odbytnicy. Przez jego środek przebiega cewka moczowa. Podstawową jego funkcją jest produkcja płynu nasiennego, który zapewnia warunki plemnikom do przeżycia i spełnienia ich funkcji biologicznej.

Rak stercza, czyli niekontrolowany wzrost liczby komórek wskazujących cechy złośliwości, należy do najczęściej występujących nowotworów złośliwych u mężczyzn (około 6% wszystkich przypadków nowotworowych). Zajmuje trzecie miejsce po raku płuc i żołądka. Zachorowalność wynosi 18/100 000 mężczyzn.
W 2005 roku raka stercza rozpoznano u ponad 7 tys. mężczyzn, a liczba zmarłych z jego powodu wyniosła prawie 3600. Zapadalność na rak stercza jest w różnych krajach odmienna, przy czym w Ameryce Północnej, Europie Zachodniej i niektórych częściach Afryki jest on najczęściej rozpoznawanym nowotworem u mężczyzn.

Ryzyko zachorowania na raka stercza wzrasta wraz z wiekiem, choroba ta rzadko występuje w postaci klinicznej u mężczyzn poniżej 50. roku życia. Największą liczbę zachorowań notuje się w grupie wiekowej pomiędzy 70. a 74. rokiem życia.

W ostatnich kilkunastu latach obserwuje się stopniowy wzrost liczby nowych rozpoznań raka gruczołu krokowego, również w Polsce. Tendencję tę można przypisać kilku czynnikom:
– poprawie świadomości zdrowotnej społeczeństwa i tym samym zwiększeniu liczby mężczyzn zgłaszających się do urologa z powodu dolegliwości dolnych dróg moczowych lub nawet bez dolegliwości, a tylko w celu przeprowadzenia badania okresowego;
– upowszechnieniu oznaczania stężenia swoistego antygenu sterczowego PSA w surowicy;
– poprawie metod rozpoznawania tego nowotworu, a zwłaszcza udoskonaleniu biopsji stercza.
Czynnikami zachorowania oprócz wspomnianego wcześniej wieku mężczyzny są:
Czynniki dziedziczne – wpływ czynników genetycznych wyraża się 2-3-krotnie zwiększonym ryzykiem rozwoju raka stercza, jeśli wystąpił on u ojca, a nawet dziesięciokrotnym, gdy stwierdzono tę chorobę u trzech członków rodziny lub rozpoznano ją przed 55. rokiem życia. Ocenia się, że 43% przypadków raka stercza stwierdzonych przed 55. rokiem życia ma podłoże dziedziczne. Obecność 1, 2 i 3 krewnych w pierwszej linii z rakiem stercza zwiększa ryzyko zachorowalności odpowiednio 2, 5 i 11 razy. Zwraca się uwagę na częstsze występowanie raka stercza u mężczyzn spokrewnionych z kobietami, które chorowały na raka sutka.

Czynniki hormonalne – znana jest rola męskich hormonów płciowych w rozwoju tej choroby. Wiadomo, że rak stercza należy do nowotworów hormonozależnych – na powstanie i przebieg choroby ma wpływ testosteron i jego pochodne. U mężczyzn, u których w wyniku defektu genetycznego nie powstaje zredukowana forma testosteronu – dihydrotestosteron, który jest czynnym hormonem na poziomie gruczołu krokowego, stwierdzono rzadsze występowanie tego nowotworu. Podobnie obserwacje poczyniono w populacji mężczyzn, których dieta zawiera estrogeny roślinne.

Czynniki środowiskowe – badania epidemiologiczne wskazują na istotną rolę toksyn przemysłowych i zanieczyszczenia środowiska. Zaobserwowano częstsze występowanie tego nowotworu w regionach, w których stwierdzono skażenie wody kadmem. Podobną rolę przypisuje się preparatom stosowanym w rolnictwie.
Dieta – nadmierne spożywanie nasyconych tłuszczów zwierzęcych oraz dieta uboga w warzywa i owoce mogą sprzyjać rozwojowi raka stercza. Dieta uboga w tłuszcze oraz bogata w fitoestrogeny (estrogeny pochodzenia roślinnego, obecne między innymi w produktach sojowych) wpływa na metabolizm sterydów i działa hamująco na enzymy uczestniczące w rozroście komórek gruczołu krokowego. Prawidłowa dieta powinna zapewniać wysoka podaż witamin: D i E oraz selenu, istotne jest spożywanie warzyw i owoców zawierających likopen (np.: pomidory, zwłaszcza przetworzone) oraz związków z grupy glikozynolatów (brokuły, brukselka, kapusta). Nadmierne spożywanie alkoholu, czerwonego mięsa, produktów mlecznych i bogatych w tłuszcze oraz pokarmów zawierających dużo witaminy A, beta karotenu, retinolu oraz wapnia może istotnie podwyższać ryzyko zachorowania na raka stercza.

Niedostateczna aktywność fizyczna – w połączeniu z nieodpowiednią dietą prowadzi do nadwagi i otyłości, które są niezależnymi czynnikami ryzyka zachorowania na raka gruczołu krokowego.

Palenie papierosów – nie jest potwierdzonym czynnikiem ryzyka zachorowania na raka stercza, jednakże wiąże się z bardziej agresywnym przebiegiem tej choroby i większą umieralnością z powodu nowotworu.

Czynniki zakaźne – podejrzewa się rolę niektórych wirusów w przemianie nowotworowej komórek stercza, zwłaszcza wirusa opryszczki typu 2, wirusa cytomegalii oraz brodawczaka. Obserwuje się wzrost ryzyka zachorowania u mężczyzn, którzy przebyli zapalenie stercza (ryzyko wzrasta do 1,57) lub choroby przenoszone drogą płciową.

Zrozumiałe jest zatem, że unikanie lub ograniczanie roli wymienionych czynników sprzyjających rozwojowi raka stercza będzie działaniem profilaktycznym. Prewencja raka stercza obejmuje też strategie nakierowane na redukcję ryzyka klinicznie istotnego raka stercza poprzez: wykonywanie badań przesiewowych, unikanie substancji biorących udział w przemianie nowotworowej komórek (dieta bogata w tłuszcze), a także podawanie substancji hamujących rozwój raka.

Rak stercza jest nowotworem rozwijającym się powoli. Czas, który upływa od momentu wystąpienia pierwszych cech przemiany nowotworowej w pojedynczych komórkach do ukształtowania się guza o objętości 1 ml, wynosi około 10 lat, zaś czas podwojenia liczby komórek raka sięga około 4 lat.
Początkowo rak jest ograniczony do stercza. Powstaje w strefie obwodowej narządu, stąd w początkowych stadiach przebiega bezobjawowo, ponieważ nie uciska cewki moczowej przebiegającej przez środek gruczołu. W toku dalszego rozwoju nacieka tkanki otaczające gruczoł krokowy i tworzy przerzuty w węzłach chłonnych oraz w narządach odległych, zwłaszcza w kościach.
Rak gruczołu krokowego rozpoznawany jest na podstawie biopsji gruczołu krokowego, wykonywanej przez odbytnicę pod kontrolą ultrasonografii przezodbytniczej. Wskazania do biopsji stercza obejmują:
– nieprawidłowości wykryte w sterczu na podstawie badania palcem przez odbytnicę, sugerujące istnienie raka;
– podwyższone stężenie PSA;
– zmiany w sterczu ujawnione przez ultrasonografię przez odbytnicę, sugerujące istnienie raka.

Czułość badania stercza palcem w wykrywaniu raka stercza jest ograniczona – potwierdzenie istnienia raka na podstawie biopsji uzyskuje się, bowiem tylko u niespełna 50% mężczyzn, u których wynik tego badania jest nieprawidłowy. Niemniej, jest ono podstawowym elementem badania urologicznego mężczyzn, zwłaszcza po 50. roku życia, niezależnie od powodu, który sprawił, że zgłosili się do urologa lub lekarza rodzinnego.

PSA jest glikoproteiną produkowaną niemal wyłącznie przez komórki nabłonkowe stercza. Dlatego uznaje się go za znacznik swoisty dla gruczołu krokowego, jednak nie dla raka stercza. Do wzrostu stężenia PSA w surowicy może, bowiem dojść nie tylko w następstwie raka, ale także w wyniku łagodnego rozrostu stercza – choroby występującej u bardzo wielu mężczyzn po 50. roku życia, jak również w wyniku zapalenia gruczołu krokowego lub urazu mechanicznego (związanego np. z wykonaniem ultrasonografii przezodbytniczej lub zabiegu przezcewkowego). Znaczny wzrost stężenia PSA jest czynnikiem bardzo mocno przemawiającym za istnieniem raka.

Leczenie raka gruczołu krokowego zależne jest od wieku chorego, jego stanu zdrowia (obecność chorób współistniejących) i stopnia zaawansowania klinicznego nowotworu.

Metody leczenia stosowane u chorych na raka gruczołu krokowego obejmują:
– leczenie operacyjne(radykalna prostatektomia – usunięcie całego gruczołu krokowego wraz z pęcherzykami nasiennymi, częścią cewki moczowej, częścią szyi pęcherza moczowego, końców nasieniowodów),
- radioterapia,
- hormonoterapia,
- krioterapia,
- chemioterapia.